Ngũ Hổ – Những ý nghĩa đằng sau những màu sắc tuyệt đẹp của ngũ hành

Khi đề cập đến tranh dân gian, không thể không nhắc đến bức tranh Ngũ Hổ của dòng tranh Hàng Trống với hình ảnh “ông Ba Mươi” thần thái uy nghi, can đảm nổi bật với năm tông màu sặc sỡ đầy ấn tượng, có sức tương phản cao…

Tuy nhiên, không phải ai đều có thể hiểu được ý nghĩa của bức tranh, cách sắp xếp và ý nghĩa từ những gam màu trên đó.

Nhân dịp Tết Nguyên Đán Xuân Nhâm Dần năm 2022, chúng tôi xin mời quý độc giả cùng trang tin VietnamPlus khám phá thêm về ý nghĩa của bức tranh Ngũ Hổ Hàng Trống qua những chia sẻ của các chuyên gia, nhà nghiên cứu và họa sĩ hiện đại.

Ngũ Hổ – Ngũ Hành.

Hình tượng con hổ xuất hiện rộng rãi trong thế giới tâm linh, tín ngưỡng và cuộc sống tinh thần của người Việt. Nó có thể được thấy trên bức tường ngoại viện của các ngôi chùa, đền miếu, hoặc vẽ dưới chân các Bồ Tát, thánh thần và được sử dụng trong các chi tiết trang trí hiện đại ngày nay.

Các đặc điểm mô tả hổ thường cho thấy một quan niệm chung của dân gian về “ông Hổ”, mà theo các chuyên gia văn hóa dân gian, đó là biểu tượng của sự can đảm, quyền lực, sự linh hoạt và bí ẩn.

Theo các nhà nghiên cứu, người xưa đã kết hợp quy luật Ngũ Hành vào năm ông hổ để bảo vệ con người khỏi các thế lực xấu trong năm ngũ phương.

Bức tranh Ngũ Hổ của dòng tranh dân gian Hàng Trống đã đạt đến trình độ cao hơn khi sử dụng năm con hổ để biểu tượng cho Ngũ Hành, tượng trưng cho mối quan hệ tương sinh tương khắc giữa các yếu tố vũ trụ, tạo ra môi trường sống cho tất cả các loài, bao gồm cả con người.

Mỗi “ông Hổ” có màu sắc riêng biệt, đại diện cho một Hành và một hướng địa lý để sử dụng trong việc chống lại các thế lực hắc ám và năng lượng xấu.

Ngũ Hổ - Ngũ Hành: Thông điệp của những sắc màu rực rỡ

Tranh Ngũ Hổ Hàng Trống được lưu trữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. (Ảnh tư liệu)

Để cụ thể hơn, Hổ xanh (Thanh Hổ) thuộc hành Mộc, biểu tượng cho mùa Xuân, bảo vệ phương Đông; Hổ đỏ (Xích Hổ) thuộc hành Hỏa, biểu tượng cho mùa Hạ, bảo vệ phương Nam; Hổ trắng (Bạch Hổ) thuộc hành Kim, biểu tượng cho mùa Thu, bảo vệ phương Tây; Hổ đen (Hắc Hổ) thuộc hành Thủy, biểu tượng cho mùa Đông, bảo vệ phương Bắc. Ở trung tâm là Hổ vàng (Hoàng Hổ) thuộc hành Thổ, biểu tượng cho trung tâm.

Theo Lời Phật tim hiểu lý thuyết Âm Dương Ngũ Hành, Kim-Mộc-Thủy-Hỏa-Thổ là năm yếu tố căn bản tạo nên mọi vật, nhằm nhìn nhận tất cả các mối quan hệ trong một tương quan hài hòa và đồng nhất. Mâm ngũ quả được bày trí trong những ngày Tết ở miền Bắc cũng tuân theo quy luật Ngũ Hành này, nhằm mang lại sự cân bằng, phú quý, thọ khang và ninh vượng cho gia chủ.

Bố cục hình khối và màu sắc của năm ”ông Hổ” thể hiện điều gì?

Dễ dàng thấy được hình ảnh năm con hổ được các nghệ nhân bố trí với sự đối xứng và xoay vòng: Hoàng Hổ ngồi chính giữa màu vàng với sự đường bệ, oai phong, bên trái có năm bảo kiếm thể hiện sức mạnh, bên phải có năm lá cờ ngũ sắc thể hiện sự tương tác của thiên nhiên với Trái Đất theo quy luật vận động của vũ trụ. Trên đầu của Hoàng Hổ là mặt trời đỏ rực rỡ có bảy chấm trắng là hình tượng của chòm sao Đại Hùng. Chân hổ vàng trấn lên một miếng phù có ghi ”pháp đại uy nỗ” có nghĩa là: Uy lực của pháp lớn.

Dưới chân Hoàng Hổ, ta có Thanh Hổ, Xích Hổ (Xanh và Đỏ), đứng trên một tảng đá biểu thị cho cực Âm. Phía trên, ta có Bạch Hổ, Hắc Hổ (Trắng và Đen) bay trên mây biểu thị cho cực Dương.

Giống như các bức tranh Hàng Trống khác, Ngũ Hổ cũng thể hiện không gian đồng thời gian với bố cục về đường nét và cách tạo hình với sự khỏe khoắn, tính ước lệ cao. Bốn con hổ ở góc tương ứng với các màu xanh-đỏ-trắng-đen tượng trưng cho Mộc-Hỏa-Kim-Thuỷ, bốn phương Đông-Nam-Tây-Bắc, bốn mùa Xuân-Hạ-Thu-Đông: Đây là biểu tượng cho sự xoay vần của vũ trụ. Thế giới có nhiều màu sắc, đa dạng cùng vạn vật nhưng tổng thể lại vẫn nằm trong những mối quan hệ tương sinh tương tương khác, tương tác và hỗ trợ lẫn nhau, tất cả tạo nên một sự cân bằng về phong thủy cho bức tranh.

[Triết lý tương sinh ngũ hành trong món ăn linh hồn của ngày Tết].

Tính đặc trưng của màu sắc trong tranh Hàng Trống được tạo ra từ việc in các đường nét đen, sau đó các nghệ nhân sử dụng bút lông để tô màu, pha trộn màu sắc và tạo ra sự khác biệt về độ sáng tối, đậm nhạt. Tranh Ngũ Hổ có sự kết hợp màu sắc tinh tế, mặc dù năm con hổ có màu khác nhau nhưng vẫn được liên kết và uyển chuyển một cách hoàn hảo. Các đường nét được vẽ khéo léo để tạo ra hình dáng thân hình chắc khỏe, đứng đường bệ, oai phong. Chi tiết nhỏ như đuôi, râu được vẽ rõ ràng để tăng thêm sự dũng mãnh, uy lực cho loài mãnh chúa. Điều đặc biệt là việc phối màu để tạo ra mắt hổ đen trong nền xanh lục, tăng thêm nội lực cho vị chúa sơn lâm.

Các màu sắc như xanh lá cây, xanh da trời, hồng, cam, vàng, đỏ cùng với hai màu đen và trắng trên bức tranh tạo nên sự thu hút mắt và thể hiện thế giới quan rực rỡ của người Việt. Trong nhiều phiên bản tranh do các hiệu tranh xưa sáng tác, sắp xếp màu sắc của “ông Hổ” có thể khác nhau, nhưng tổng thể đều phát ra vẻ đẹp lộng lẫy, uy linh và hài hòa độc đáo.

Nhà nghiên cứu Phan Ngọc Khuê (tác giả của cuốn “Tranh dân gian Hàng Trống”) đã giải thích rằng sự khác biệt này có thể xảy ra miễn là tuân thủ theo quy luật Ngũ Hành, sau nhiều năm làm việc tại Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam và Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.

Mây đơn sắc và mây ngũ sắc.

Những đám mây trên tác phẩm Ngũ Hổ và tranh thờ tranh Hàng Trống đều mang đến sự kỳ bí, linh thiêng. Tại Tranh Ngũ Hổ Hàng Trống, bạn có thể thấy sự hỗ trợ cho khí phách của Ngũ Hổ từ những đám mây vần vũ huyền ảo được vẽ ở phía trên. Phía dưới là hai tảng núi cách điệu đối xứng cho hai hổ đứng.

Mây trên tranh Ngũ Hổ gồm hai loại, mây ngũ sắc và mây đen trắng (hay mây đơn sắc).

Ngũ Hổ - Ngũ Hành: Thông điệp của những sắc màu rực rỡMây ngũ sắc (trái) và mây đơn sắc của tranh Ngũ Hổ – ước mong ấm no và nghệ thuật vờn khối. (Ảnh tư liệu)

Theo nhà nghiên cứu và sưu tầm tranh Nguyễn Thị Thu Hòa (tác giả của cuốn sách về tranh Kim Hoàng, Đông Hồ và Hàng Trống), đây là điểm khác biệt trong quá trình sáng tác của nhiều nghệ nhân ở các hiệu tranh khác nhau trong quá khứ.

Theo đó, mây nhiều màu sắc được giải thích dựa trên hiện tượng thực tế. Trong cuốn ”Dòng tranh dân gian Hàng Trống,” tác giả Thu Hòa giải thích rằng mây nhiều màu sắc thực tế xảy ra khi có hiện tượng tán sắc trong không khí và phản chiếu lên mây trong những điều kiện nhất định.

Điều này thường xảy ra khi thời tiết không quá khắc nghiệt hoặc có quá nhiều mưa, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động sản xuất nông nghiệp. Người dân tin rằng đây là điềm lành, mang lại nhiều may mắn. Theo bà Thu Hòa, trong các truyền thuyết dân gian, thường miêu tả hình ảnh thánh thần cưỡi trên các đám mây đa sắc này.

Trong khi đó, mây đơn sắc chỉ có màu đen nhưng vẫn có thể thể hiện sự độc đáo của sự cản màu. Nhờ kinh nghiệm và tay nghề, mây đơn sắc được kết hợp với mây đậm và nhạt để tạo nên những tầng mây đầy diệu kỳ.

Dựa trên nghiên cứu và khám phá của bà Hòa, một trong các cửa hàng tranh có phong cách vẽ mây đơn sắc được theo đuổi là cửa hàng Vũ Hải, mà ông Lê Đình Nghiên (một nghệ nhân cuối cùng của dòng tranh Hàng Trống) đã tham gia.

Tranh Ngũ Hổ Hàng Trống trong phong thủy được xem là biểu tượng của sự tốt lành, may mắn và bình an. Với những ý nghĩa đặc biệt như vậy, Tranh Ngũ Hổ Hàng Trống không chỉ được coi là một tác phẩm nghệ thuật đẹp mắt, thu hút mà còn mang trong mình nhiều giá trị tâm linh sâu sắc, phản ánh thế giới quan độc đáo, phong phú và thú vị của người Việt xưa.


Posted

in

, ,

by

Tags:

Comments

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *